Νέα έκδοση: "Ναπολέων Ζέρβας, βιογραφία 1891-1957", 2 τόμοι

 

Στα μέσα του 2020 κυκλοφόρησε μία βιογραφία μου για τον Ναπολέοντα Ζέρβα που συμπλήρωνε το βιβλίο μου «Ναπολέων Ζέρβας και το έπος της Εθνικής Αντιστάσεως του ΕΔΕΣ-ΕΟΕΑ» (Πελασγός, Αθήνα 2015), το οποίο αποτελούσε μια γενικότερη ανάλυση της οργάνωσης. Τότε θεώρησα ότι το κεφάλαιο Ζέρβας για εμένα είχε «κλείσει». Βέβαια στην έρευνα ποτέ δεν μπορείς να πεις κάτι τέτοιο, όμως την εποχή εκείνη είχα την πεποίθηση αυτή, από την άποψη ότι δεν υπήρχε κάποιο υλικό που να έκανε τη διαφορά και να παρουσίαζε νέα δεδομένα.

Επιπλέον, ένα χρόνο μετά την έκδοση της βιογραφίας του Ζέρβα, συναντήθηκα με γνωστό μου ιστορικό που έχει ασχοληθεί με την προσωπικότητα του Αρτινού στρατιωτικού και πολιτικού σε περίοδο πριν την Κατοχή. Μου πρόσφερε ένα δικό του ιστορικό έργο άλλης θεματολογίας και καθώς πίναμε τον καφέ μας η κουβέντα έφτασε στη βιογραφία του Ζέρβα. Ο ίδιος είχε τονίσει τα θετικά του βιβλίου σε δημοσιευμένη κριτική. Στη συζήτησή μας όμως μου τόνισε και τα αρνητικά. Συγκεκριμένα, μου είπε «πρέπει να ψάξεις εξονυχιστικά τον Τύπο της εποχής και να κάνεις σοβαρή αρχειακή έρευνα». Τα λόγια του προς στιγμήν με πείραξαν. Σκέφτηκα από μέσα μου «τι μου λες ρε άνθρωπε; Υπάρχουν άγνωστα σοβαρά αρχειακά τεκμήρια ανοιχτά στο κοινό για να κάνω έρευνα; Και επιπλέον, όσοι ελάχιστοι ιστορικοί και ακαδημαϊκοί ασχολούνται σήμερα με τον Ζέρβα και τον ΕΔΕΣ βασίζονται σε «σοβαρή» αρχειακή έρευνα;». Αυτή ήταν μια αλήθεια. Όμως το νόμισμα έχει πάντα δύο όψεις. Το επόμενο χρονικό διάστημα άρχισα να κάνω έρευνα αρχικά στο ψηφιοποιημένο και μη αρχείο εφημερίδων της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος. Έβρισκα υλικό και πληροφορίες ειδικά για τον Ζέρβα μετά το 1945. Ως γνωστόν, μέχρι σήμερα η πολιτική σταδιοδρομία του Ζέρβα είναι στις λεπτομέρειές της άγνωστη.

Όλα άλλαξαν ανέλπιστα προς το καλύτερο για μένα και την έρευνά μου τον Μάρτιο του 2022 όταν χτύπησε το τηλέφωνό μου και είδα έναν άγνωστο αριθμό. Συνήθως αποφεύγω να απαντάω σε τέτοιες κλήσεις όμως τότε το έκανα. Στην άλλη άκρη της γραμμής ήταν ο Αναστάσιος Λιάσκος, τότε Πρόεδρος του ΔΣ του Πολεμικού Μουσείου. Μου είπε ότι είχε δει τη δουλειά μου πάνω στον Ζέρβα, τον ΕΔΕΣ και την περίοδο της Αντίστασης και ήθελε να συναντηθώ μαζί του για κάτι που ήταν σίγουρος ότι θα με ενδιέφερε. Ενώ μου τόνισε ότι το τηλέφωνό μου το βρήκε από κοινό γνωστό μας. Συναντηθήκαμε λίγες μέρες μετά και μου πρότεινε να αναλάβω την έρευνα του Αρχείου του Ναπολέοντα Ζέρβα, που είχε παραδώσει η οικογένεια του Στρατηγού και μέχρι τότε για αρκετά χρόνια βρισκόταν καταχωνιασμένο στα υπόγεια του Μουσείου. Δέχθηκα να συνεισφέρω στο όλο εγχείρημα που σκοπό είχε αφενός τη δημιουργία Μουσείου Ναπολέοντα Ζέρβα και αφετέρου ιστορικού λευκώματος με άγνωστα έγγραφα του Αρχείου Ζέρβα και φωτογραφίες για την περίοδο 1942-1944. Εν τέλει το Μουσείο εγκαινιάστηκε τον Νοέμβριο του 2022 και το λεύκωμα κυκλοφόρησε τον Ιούλιο του 2023.

Με αφορμή τα δύο αυτά πλάνα απέκτησα πρόσβαση σε όλο το Αρχείο. Αρχικά χρησιμοποίησα σχετικό μικρό μέρος του στη μονογραφία για τη μάχη της Νεράιδας (Eurobooks, 2024). Πλέον έφτασε η στιγμή για την κυκλοφορία της δίτομης εργασίας μου για τον βίο του Ναπολέοντα Ζέρβα βασισμένη σε αυτό το υλικό αλλά και σε επιπλέον άγνωστο αρχειακό υλικό, τόσο για τον ΕΔΕΣ όσο ακόμη περισσότερο για το Εθνικό Κόμμα Ελλάδος. Ο πρώτος τόμος αφορά την περίοδο 1891-1944 για την ακρίβεια μέχρι και τον Σεπτέμβριο του 1944. Εδώ παρουσιάζονται, όπως γίνεται κατανοητό, κείμενα που ήδη είχα δημοσιεύσει τα προηγούμενα έτη σε αντίστοιχα βιβλία μου, έχοντας προβεί στις απαραίτητες διορθώσεις όπου χρειαζόταν. Όμως το υλικό αυτό έχει συμπληρωθεί, αλλού λιγότερο αλλού περισσότερο, με άγνωστο αρχειακό υλικό, το οποίο προσδίδει λεπτομέρειες και στοιχεία που δεν έχουν ξαναδεί το φως της δημοσιότητας. Το υλικό αυτό προέρχεται, μεταξύ άλλων, από το Αρχείο Ζέρβα στο Πολεμικό Μουσείο, από το αρχείο και το ημερολόγιο του Γεωργίου Αγόρου που μου παρέδωσε ευγενικά και πρόθυμα ο υιός του Ιωάννης, το ψηφιοποιημένο και μη αρχείο της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού, το αρχείο του Πανελληνίου Συνδέσμου Αγωνιστών Εθνικής Αντιστάσεως ΕΟΕΑ-ΕΔΕΣ «Ναπολέων Ζέρβας» και το αδημοσίευτο αρχείο της VIIIης Μεραρχίας ΕΟΕΑ-ΕΔΕΣ. 

Ο δεύτερος τόμος πραγματεύεται την περίοδο μετά τη συμφωνία της Καζέρτας μέχρι τον θάνατο του Ζέρβα το 1957. Παρουσιάζεται άγνωστο υλικό για τις συγκρούσεις του ΕΔΕΣ με τον ΕΛΑΣ τον Δεκέμβριο του 1944 στην Ήπειρο καθώς και για την ίδρυση του Εθνικού Κόμματος Ελλάδος που αποτέλεσε συνέχεια του Εθνικού Δημοκρατικού Ελληνικού Συνδέσμου. Αναλύεται η οργανωτική δομή του Κόμματος στην Αθήνα ενώ γίνεται και ιδιαίτερη αναφορά στην οργάνωση του ΕΚΕ στον Νομό Ιωαννίνων. Σημαντικό υλικό για το κόμμα βρέθηκε τόσο στο Αρχείο του Ναπολέοντα Ζέρβα στο Πολεμικό Μουσείο όσο και από το αρχείο Νορβέρτου και Παρασκευής Ροδίου που έφτασε στα χέρια μου από τα Ιωάννινα. Επίσης, μεγάλο μέρος του σχετικού Τύπου με το Εθνικό Κόμμα παραδόθηκε στον γράφοντα από τον συλλέκτη Νίκο Κουβή. Όλα αυτά τα αρχεία, ο Τύπος και το φωτογραφικό υλικό παρουσιάζονται για πρώτη φορά. Επιπλέον, αναλύονται σε ξεχωριστά κεφάλαια η αντιπαράθεση Ζέρβα-ΚΚΕ την περίοδο 1945-1947 και η περίοδος υπουργοποίησης του Ζέρβα στο Δημοσίας Τάξεως το 1947, η κατηγορία της συνεργασίας με τους Γερμανούς και η προπαγάνδα των πολιτικών αντιπάλων του ως απάντηση στη δράση του υπουργού Ζέρβα έναντι του ΔΣΕ και του ΚΚΕ το 1947, η σχέση του Ζέρβα με τους Αμερικανούς όπως αποδεικνύεται από την αλληλογραφία του και σχετικές εκθέσεις του καθώς και η πολιτική του σταδιοδρομία μετά το υπουργείο Δημοσίας Τάξεως μέχρι τον θάνατό του. Ο τόμος αυτός αποτελεί μια ιστορική καταγραφή για τη δράση του Ζέρβα μετά το 1945 παρουσιάζοντας για πρώτη φορά ολοκληρωμένα το βίο του, βασιζόμενος σε υλικό που βλέπει το φως για πρώτη φορά, καλύπτοντας έτσι ένα σημαντικό κενό στην ιστοριογραφία της περιόδου. 

Τον πρώτο τόμο προλογίζει ο καθηγητής Ιωάννης Μπουγάς και τον δεύτερο ο καθηγητής Κωνσταντίνος Λάμπου, τους οποίους ευχαριστώ θερμά. Όπως και τον εκδότη μου Γιάννη Γιαννάκενα.

Ο συγγραφέας

Δρ. Ιωάννης Β. Αθανασόπουλος

Ακολουθεί απόσπασμα από τον πρόλογο, του πρώτου τόμου, του καθηγητή και συγγραφέα Ιωάννη Μπουγά:

"Το παρόν έργο του ιστορικού συγγραφέα Ιωάννη Αθανασόπουλου παρουσιάζει λεπτομερώς την περιπετειώδη και πολυκύμαντη ζωή του Στρατηγού Ναπολέοντα Ζέρβα από την ενηλικίωσή του μέχρι την απελευθέρωση από τη γερμανική Κατοχή τον Οκτώβριο του 1944. Διάβασα το βιβλίο με μεγάλη ευχαρίστηση, καθώς από τις πρώτες σελίδες του διεπίστωσα ότι συχνά μάθαινα κάτι καινούργιο ή συμπλήρωνα τις γνώσεις μου σχετικά με τη ζωή του ήρωα και γεγονότων της περιόδου που καλύπτει η δράση του. Με ακρίβεια, χρονολογική σειρά, πληθώρα πηγών, εκ των οποίων πολλές παρουσιάζονται για πρώτη φορά, ο συγγραφέας περιγράφει τη δράση και όλες τις σημαντικές θέσεις στις οποίες βρέθηκε ο Στρατηγός. Απαντά μεθοδικά σε κατηγορίες και προπαγάνδα εναντίον του, κυρίως από αριστερούς πολιτικούς και ιστοριογράφους, καταλήγοντας σε ένα έργο που δίνει την πλήρη και αντικειμενική εικόνα του Στρατηγού Ναπολέοντα Ζέρβα, του ανθρώπου και του εθνικού αγωνιστή. Όποιος στο μέλλον ασχοληθεί με οποιαδήποτε πτυχή της προσωπικότητος του Στρατηγού ή της δράσης του χωρίς αναφορά στο παρόν έργο του Αθανασόπουλου, το έργο του θα πρέπει εκ προοιμίου να θεωρείται τουλάχιστον ημιτελές αν όχι ύποπτο. [...]

Το παρόν έργο προσθέτει όχι μόνον μια ολοκληρωμένη εικόνα της ζωής και του έργου μίας από τις πιο σημαντικές προσωπικότητες της εποχής του, απαντά στις διάφορες κατηγορίες κυρίως αριστερών εναντίον του και παρέχει ένα πλούτο πληροφοριών για γεγονότα και πρόσωπα της περιόδου μέσα από τις 1.117 υποσημειώσεις, την εκτεταμένη βιβλιογραφία και τη μακρά λίστα των πηγών του. Όλα αυτά κάνουν το έργο του Αθανασόπουλου πολύτιμο για κάθε βιβλιοθήκη και το συνιστώ ανεπιφύλακτα".

Από τον πρόλογο του Β' τόμου:

"Πολλοί έχουν εκθειάσει την αντιστασιακή δράση του Στρατηγού Ναπολέοντα Ζέρβα και αξιολογήσει τη σημασία της στις εξελίξεις των κατοχικών χρόνων. Όμως, πάρα πολύ λίγοι έχουν ασχοληθεί με την εξ ίσου υψίστης σημασίας πολιτική δράση του κατά την κρισιμότατη περίοδο μετά από τη συμφωνία της Βάρκιζας μέχρι το τέλος του Εμφυλίου το 1949 και τα επόμενα χρόνια που ακολούθησαν μέχρι τον θάνατό του το 1957. Αυτό το κενό καλύπτεται με τον καλύτερο τρόπο στον ανά χείρας δεύτερο τόμο της βιογραφίας του στρατηγού. Τo βιβλίο αποτελεί συγχρόνως ένα πολύτιμο συμπλήρωμα του πρώτου τόμου της βιογραφίας αφού περιέχει αναλύσεις και απόψεις του στρατηγού και άλλων συμμετεχόντων παραγόντων για τα κρίσιμα επεισόδια της δύσκολης δεκαετίας του 1940.

Όπως και ο πρώτος τόμος της βιογραφίας πρόκειται για μια λεπτομερέστατα τεκμηριωμένη και αξιόπιστη εξιστόρηση και ανάλυση. Είναι χωρίς αμφιβολία ένα αποκαλυπτικό ιστορικό πόνημα βασιζόμενο στο σύνολο των μέχρι στιγμής δημοσιεύσεων, επικουρούμενο με πολλά νέα στοιχεία από ενδελεχείς έρευνες αδημοσίευτων αρχείων. Ο συγγραφέας, γνωστός εμπειρογνώμονας μελετητής του θέματος, εκτός της έρευνας των αρχείων, αναζωογονεί εποικοδομητικά και κριτικά πολλές δυσπρόσιτες για τους αναγνώστες δημοσιεύσεις που ήταν εξαντλημένες εδώ και πολλά χρόνια. Πρέπει να τονιστεί πως υπήρχε μια επιτακτική ανάγκη για μια ολοκληρωμένη προσέγγιση, κυρίως λόγω του ότι οι περισσότερες μέχρι σήμερα δημοσιεύσεις είναι από τη φύση τους επιλεκτικές. Επίσης, ένα μεγάλο μέρος των αναλύσεων είναι παραδοσιακά άκρως πολιτικοποιημένες, δηλαδή μονόπλευρες, κάτι που υπονόμευε σοβαρά την αντικειμενικότητά τους, καθιστώντας μια κριτική προσέγγιση του θέματος απολύτως απαραίτητη.

[...]

Το συμπέρασμά μου είναι πως το αποκαλυπτικό πόνημα του Ιωάννη Αθανασόπουλου αποτελεί μια σοβαρότατη συνεισφορά στη βιβλιογραφία του κατοχικού δράματος και Εμφυλίου. Περαιτέρω, εκτός της άρτιας και εξαιρετικά εμπεριστατωμένης ολικής ανασκόπησης που ήταν απολύτως απαραίτητη, αναδεικνύει χαρακτηριστικές πτυχές της πολύπλευρης δράσης του Στρατηγού Ζέρβα ιδιαίτερης σημασίας για την αξιολόγηση της στρατιωτικής και πολιτικής του συνεισφοράς στην πατρίδα.

Κωνσταντίνος Γρηγ. Λάμπου Αναπλ. Kαθηγητής, Πανεπιστήμιο Ουψάλα Σουηδίας"